Bildumak

Irrintzia euskal kulturan sakon errotutako oihu zorrotz eta luzanga da. Jaietan, topaketetan eta adierazpen kolektiboko uneetan entzuten da, baina haren indarra ez dator tradiziotik bakarrik. Gorputz zehatz batean jaiotzen da, airea zeharkatzen du eta besteengana zuzentzen da. Ahots indibiduala da eta, aldi berean, dei partekatua.

Antonio Oteizak gai hori eskultura exentuan nahiz erliebean landu zuen. Bi formulazioen existentziak erakusten du gai berak irtenbide plastiko desberdinak sor ditzakeela. Eskulturan, oihua espazioan erabat garatutako gorputz baten inguruan hedatzen da; erliebe honetan, berriz, gainazal baten barnetik irten behar du.

Baldintza horrek konposizio osoa zehazten du. Irudia ez dago hondoa estaltzen duen geruza soil baten moduan; intentsitate desberdinez azaleratzen da handik. Eremu batzuk planoari estu lotuta geratzen dira, eta beste batzuk indarrez aurreratzen dira, beren itzal propioak sortuz. Gorputza, horrela, irudiaren eta bolumenaren arteko egoera batean kokatzen da.

Gorantz doan diagonala da adierazpen-baliabide nagusia. Beheko aldetik, irudia altxatu, atzerantz makurtu eta buruan amaitzen da. Norabide horrek formatuaren egonkortasun bertikala hausten du eta ezin eutsizko bulkada baten sentsazioa transmititzen du.

Burua da tentsiorik handieneko puntua. Altxatuta eta atzerantz bultzatuta dago, baina ez du fisionomia zehatzik. Oteizak ez du aho irekia modu literalean irudikatu behar. Lepoaren jarrerak, aurpegiaren atzerakadak eta enborraren irekierak nahikoa dute ahotsa askatzen den unea irudikagarri egiteko.

Besoak gorputzaren goiko aldearen inguruan biltzen dira. Bata bururantz igotzen da; bestea enborraren gainean tolesten da. Haien eginkizuna ez da keinu akademikoki zehatza deskribatzea, arnasa, ahalegina eta soinua elkartzen diren puntuan energia kontzentratzea baizik.

Enborra masa diagonal, irregular eta zatikatu gisa antolatzen da. Zenbait tokitan sakonera handiz irteten da; beste batzuetan, hondoko eremu berdexkarekin bat egiten du. Anatomiak egitura itxi izateari uzten dio eta brontzea barrutik bultzatzen duten indarren sistema bihurtzen da.

Hankek eta oinek euste egonkorragoa eskaintzen dute. Beheko eskuineko aldean kokatuta, irudiaren goranzko garapenari eusten diote eta oinarrian zehar doan zerrendarekin lotura sendoa ezartzen dute. Oteizak, horrela, gorputzaren sustraitzea eta ahotsaren hedapena aurrez aurre jartzen ditu.

Hondoak funtsezko eginkizuna du. Ez da horma neutroa, ezta irudiaren euskarri hutsa ere. Erliebe-aldaketek, banaketek eta patinaz estalitako eremu zabalek espazio aktibo bihurtzen dute, irrintzilariaren bulkada jasotzeko eta luzatzeko gai den espazio.

Kontraste kromatikoak harreman hori areagotzen du. Hondoko berde eta turkesa-tonuek atmosfera zabal eta ia minerala sortzen dute; marroi eta kobre-koloreek, berriz, irudia ikuslearengana aurreratzen dute. Gorputza planotik askatzen eta ikuslearen aldera mugitzen ari dela dirudi.

Argiak eraldaketa hori osatzen du. Buruaren, besoen, enborraren eta hanken ertzetan jotzen duenean, metalaren isla beroak aktibatzen ditu. Barrunbeetan, aldiz, itzal trinkoak metatzen dira. Irudia aldatu egiten da argiztapenaren eta behaketa-puntuaren arabera.

Testurak modelatuaren berehalako energia gordetzen du. Ebakidurek, urradurek, ertz irregularrek eta materia-pilaketek gainazala uniformea izatea eragozten dute. Brontzea barne-presio baten mende dagoela dirudi, gorputza oihua jaurti aurretik zeharkatzen duenaren antzeko presio baten pean.

Oteizak ezabatzen du edozein giro narratibo. Ez dago ikuslerik, paisaiarik, jantzi xeherik edo jai-giroko erreferentziarik. Irrintzilariaren ekintza funtsezkora murrizten da guztia: arnasa hartu, tenkatu eta ahotsa kanporatzea.

Anekdotarik ezak obra irudikapen folklorikotik urruntzen du. Gaiak bere euskal sustraiak mantentzen ditu, baina esanahi zabalagoa hartzen du. Oihua baieztapen, ospakizun, dei edo besteen aurrean norberaren presentzia adierazteko premiatzat har daiteke.

Konposizioak materiaren eta soinuaren arteko harremana ere aztertzen du. Brontzea sendoa, astuna eta iraunkorra denaren eremukoa da; irrintzia, aldiz, ikusezina da, espazioa zeharkatzen du eta sortzen den unean bertan desagertzen da. Oteizak bi errealitate kontrajarriak batzen ditu, ahotsa posible egiten duen gorputz-ahalegina materian finkatuz.

Erliebeak bereziki intentsitate handiz adierazten du kontraesan hori. Soinua gainazalaren barruan jaiotzen dela eta hura irekitzera behartzen duela dirudi. Irudia ez da hondotik azaleratzen bakarrik: haren egonkortasuna aldatzen du eta eremu osoa erresonantzia-gune bihurtzen du.

Irrintzilari lanean, Antonio Oteizak ikusgarri egiten ditu bai oihua hedatzen hasi aurreko unea, bai haren lehen hedapena. Obra geldirik eta isilik dago, baina gorputzaren goranzko mugimenduak, planoen tentsioak eta hondoaren hausturak brontzearen mugez harago jarraitzen duen ahots baten indarra gordetzen dute.