Bildumak

Txalaparta euskal perkusio-tresna tradizionala da, eta haren interpretazioa bi pertsonaren parte-hartze koordinatuan oinarritzen da. Horizontalki ezarritako oholak makila bertikalekin jotzen dira, eta erritmoa txandaka egiten diren esku-hartzeen bidez eraikitzen da.

Bere berezitasuna ez datza soilik egurraren soinuan, baizik eta jotzaileen arteko harremanean. Kolpe bakoitzak aurrekoa entzun, jarraitu edo eraldatzen du. Musika ez da interpreteetako batena bakarrik: biek batera sortzen duten espazio partekatuan jaiotzen da.

Antonio Oteizak dimentsio partekatu hori bihurtzen du eskulturaren benetako erdigune. Ez du musikarietako bat protagonista gisa aurkezten, eta ez du bien artean hierarkiarik ezartzen. Bi gorputzak instrumenturantz makurtzen dira, eta arreta, zehaztasuna eta elkarrekikotasuna eskatzen dituen ekintza berak lotzen ditu.

Irudiak oholen alde banatan kokatzen dira eta konposizio irekia eratzen dute. Enbor kurbatuek erdiko hutsune zabala inguratzen dute; buruak, berriz, kolpatzeko gainazalerantz aurreratzen dira. Jarrerak kontzentrazioa adierazten du, baina baita bestearekiko irekitasuna ere: musikari bakoitza jardunean dago, hurrengo erantzunari adi.

Oteizak ez ditu gorputzak modu naturalistan deskribatzen. Anatomia gainazal ahur, ertz hautsi eta lodiera aldakorreko masetan sintetizatzen da. Besoak, sorbaldak, jantziak eta enborra forma jarraituetan batzen dira, eta modelatuaren energia zuzena agerian uzten dute.

Makilak posizio desberdinetan agertzen dira. Batzuk altxatuta daude; beste batzuk oholetara hurbiltzen dira. Aldaketa horrek ekintzaren une desberdinak iradokitzen ditu. Aldi berean, kolpeen txandakatzearen pareko sekuentzia bisuala sortzen du, benetako mugimendurik gabe erritmoa irudikatzeko aukera emanez.

Horizontalitatearen eta bertikaltasunaren arteko kontrasteak egituratzen du obra osoa. Oholek plano luze, sendo eta egonkorra osatzen dute; makilek norabide hori mozten dute, bulkada bertikalen bidez. Gorputz diagonalek bi norabideak lotzen dituzte eta begirada erdigunerantz eramaten dute.

Musikarien arteko hutsuneak presentzia erabakigarria du. Ez da bi irudiak isolatzen dituen banaketa bat, haien keinuak elkartzen diren eta soinua hedatzen dela dirudien espazioa baizik. Oteizak materiaren gabezia erabiltzen du musikaren dimentsio ikusezina adierazteko.

Gorputzen barrunbe zabalek ideia hori indartzen dute. Irudiak instrumenturantz irekitzen dira eta erresonantzia-gainazalen moduan jokatzen dutela dirudi. Giza forma ez da jada bolumen itxi bat: soinu-gertaeraren parte bihurtzen da.

Txalapartak dimentsio arkitektonikoa ere hartzen du. Ohol eta euskarriek eszena antolatzen duen plataforma osatzen dute: musikariak bereizi egiten ditu eta, aldi berean, elkartu. Kolpatzeko gainazalaren azpian irekitzen den luzetarako hutsuneak oinarria arintzen du eta multzoari sakontasun espaziala ematen dio.

Obra ikuspuntu desberdinetatik behatzean, eszena aldatu egiten da. Aurrez aurre, musikarien arteko elkarrizketa eta makilen segida nabarmentzen dira. Alboko ikuspegiek argiago erakusten dituzte gorputzen makurdura eta forma ahurren sakontasuna. Atzealdetik, irudiek izaera narratiboaren zati bat galtzen dute eta erdiko espazioa inguratzen duten bi masa gisa hautematen dira.

Gainazalak ebakidurak, presio-arrastoak, materia-pilaketak eta plano-aldaketa bortitzak gordetzen ditu. Brontzeak ez du azala, jantzia edo egurra zehaztasunez imitatzea bilatzen. Aitzitik, interpretazioaren intentsitate materiala adierazten du. Oholetako luzetarako markek, gainera, higadura eta behin eta berriz errepikatutako ekintza baten memoria iradokitzen dituzte.

Patinak elementuak bereizten laguntzen du, obraren batasuna hautsi gabe. Berdeek eta okreek sakontasuna ematen diete irudiei; oholen tonu beroagoek, berriz, instrumentuaren presentzia indartzen dute. Kobre-koloreko distirek eremu irtenak bizitzen dituzte eta keinuak argi-aldaketa bakoitzean berriro agerrarazten dituzte.

Oteizak euskal tradizio bati heltzen dio, baina ez du eszena folkloriko bihurtzen. Txalaparta ez da objektu pintoresko gisa agertzen, ezta iraganetik bakartuta geratutako aztarna moduan ere, komunikazio eta sorkuntza kolektiborako forma bizi gisa baizik.

Obrak musikaz hitz egiten du, baina baita elkarbizitzaz ere. Erritmoa eraikitzeko, jo eta tartea utzi behar da; proposatu eta entzun; ekimena mantendu eta bestearen erantzuna onartu. Txandakatze horretan dago eszenaren indar sinbolikoa.

Txalaparta lanean, Antonio Oteizak brontzearen isiltasunean musika partekatuaren barne-logika gordetzea lortzen du. Kolpeak ezin dira entzun, baina makilen kokapenean, gorputzen makurduran eta bi musikarien artean irekitzen den harreman-espazioan iradokita geratzen dira.